KÜHEYLAN HUKUK
Karşılıksız Çek Cezası Nedir? Şikâyet Süresi, Çek Yasağı ve Etkin Pişmanlık 5941 sayılı Çek Kanunu m.5-7 ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde keşideci ve hamil açısından ceza ve tahsil süreci 2026 itibarıyla güncellenmiştir
Karşılıksız çek, hem keşideci için cezai hem de hamil için tahsil boyutu olan bir uyuşmazlıktır. 2016'dan bu yana yürürlükte olan düzenlemeye göre karşılıksız çek keşide etmek doğrudan hapis cezası gerektirmez; ancak her bir çek için çek bedelinden az olmamak üzere adli para cezası verilir ve bu ceza ödenmezse kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneği tanınmadan doğrudan hapse çevrilir. Rehberde suçun oluşma şartları, kimlerin sorumlu tutulduğu, hamilin üç aylık şikâyet süresi, çek düzenleme yasağı, borcun ödenmesiyle davanın düşmesi ve bankanın 2026 yılı için ödemekle yükümlü olduğu tutar açıklanmaktadır.
1. Karşılıksız Çek Suç mu, Cezası Nedir?
Çek Kanunu'nun 5. maddesine göre, düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çekle ilgili "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Anayasa Mahkemesi 2017'de bu alt sınıra faiz ve yargılama giderlerinin eklenmesini iptal etmiş; alt sınır yalnızca karşılıksız kalan çek bedeli olarak kalmıştır (AYM, 26.07.2017, E.2016/191, K.2017/131).
Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder ve bu yasağı yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak resen uygular. Suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (m.5/10). Verilen adli para cezası ödenmezse, İnfaz Kanunu'nun 106/3. maddesindeki kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneğine başvurulmadan doğrudan hapse çevrilir (m.5/11). "Karşılıksız çekte hapis cezası kalktı" ifadesi bu nedenle yalnızca yarı doğrudur: hüküm anında hapis yoktur, fakat ödenmeyen ceza sonunda hapis olarak infaz edilir.
Kanuni süre içinde ibraz: Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir; süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m.796). Süresinden sonra ibraz edilen çek için ceza davası açılamaz.
Düzenleme tarihinden önce ibraz edilmemesi: 31 Aralık 2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce bankaya ibraz edilen çek geçersiz ibraz sayılır (Çek Kanunu geçici m.3/5). İleri tarihli çekin vadesinden önce bankaya götürülmesi hem ceza hem de hukuki takip imkânını ortadan kaldırır (m.3/8).
Karşılıksızdır işlemi: Hamilin talebiyle banka, çekin arkasına ibraz tarihini, hesap durumunu, ödediği tutarı ve karşılıksız kalan miktarı yazar ve imzalar (m.3/4). Bu işlem yaptırılmadan şikâyet yoluna gidilemez.
Hamilin şikâyeti: Suç şikâyete tabidir; savcılığın kendiliğinden soruşturma başlatması söz konusu değildir.
3. Kim Sorumlu Tutulur?
Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü kişi çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi bir şirketse, mali işleri yürütmekle görevlendirilmiş yönetim organı üyesi, böyle bir görevlendirme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler sorumludur (m.5/2). Çek düzenleme ve hesap açma yasağı ise tüzel kişiye, onun adına çek keşide edenlere ve sermaye şirketlerinde yönetim organı üyeleri ile ticaret siciline tescilli yetkililere birlikte uygulanır. Gerçek kişi hesap sahibi, kendi adına çek düzenlemesi için başkasını vekil olarak tayin edemez; vekil eliyle düzenlenen çekte hukuki ve cezai sorumluluk hesap sahibine aittir (m.5/3).
Çek Kanunu, bu suçla ilgili yargılamada İcra ve İflas Kanunu'nun 347 ve devamı maddelerine yollama yapar. Bu nedenle şikâyet, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Yargıtay, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız olduğunun öğrenildiği tarihten itibaren üç ay geçtikten sonra yapılan şikâyette, şikâyet hakkının düşürülmesi gerektiğine karar vermiştir (7. CD, 24.02.2022, E.2021/14604, K.2022/3432). Uygulamada genel altı aylık şikâyet süresinin uygulanacağı yönündeki yaygın kanı bu nedenle hatalıdır.
Davalar icra ceza mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme; çekin ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ile hesap sahibinin ya da şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir (m.5/1). Hamil, bu yerlerden kendisi için en uygun olanı seçebilir.
Ceza Her çek için 1.500 güne kadar adli para cezası; alt sınır karşılıksız kalan bedel Çek K. m.5/1
Bankanın ödeme yükümlülüğü (2026) Süresinde ibraz edilen her yaprak için 16.250 TL'ye kadar Çek K. m.3/3
Ceza davası, çek bedelinin tahsilini kendiliğinden sağlamaz; hamil ayrıca hukuki yollara başvurmalıdır. Banka, süresinde ibraz edilen ve karşılığı bulunmayan her çek yaprağı için Merkez Bankası'nın her yıl belirlediği tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür; bu tutar 2026 yılı için 16.250 TL olarak belirlenmiştir. Kalan bedel için hamil, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takip başlatabilir. Bu takip yolunun ayrıntıları, Küheylan Hukuk Bürosu'nun İcra ve İflas Hukuku serisindeki kambiyo senetlerine mahsus takip rehberinde ayrıca ele alınmıştır.
Karşılıksız çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduğu gibi hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder (TTK m.783/3). Hamilin düzenleyene ve cirantalara karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m.814).
6. Etkin Pişmanlık: Borç Ödenirse Dava Düşer mi?
Evet. Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari işlerde temerrüt faizi oranında işleyecek faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama devam ediyorsa davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir (m.6/1). Hamilin şikâyetten vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur ve çek yasağı kaldırılarak Risk Merkezi'ne bildirilir. Kısmi ödeme bu sonucu doğurmaz; bu nedenle ödeme planı yapılırken faizin de hesaba katılması gerekir.
Borç ödenmeden yasak kaldırılmak istenirse, cezanın tamamen infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulmasından itibaren on yıl geçmesi gerekir (m.6/3). Yasak devam ederken çek düzenlemek, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektiren ayrı bir suçtur (m.7/6).
Tekstil atölyesi işleten M.D., bir tedarikçiye verdiği 380.000 TL bedelli çekin vadesinde hesabında yalnızca 90.000 TL bulundurabilmiştir. Hamil, çeki vadesinden iki gün sonra bankaya ibraz etmiş, karşılıksızdır işlemi yaptırmış ve dört ay sonra icra ceza mahkemesine şikâyette bulunmuştur. Bu arada M.D.'nin çek hesabı tedbiren kapatılmıştır.
Savunmada öncelikle şikâyetin, karşılıksız işlemin öğrenildiği tarihten itibaren üç aylık sürenin dolmasından sonra yapıldığı ileri sürülmüştür. Mahkeme, İİK m.347'deki sürenin geçtiğini tespit ederek şikâyet hakkının düşürülmesine ve tedbiren konulan çek yasağının kaldırılmasına karar vermiştir. Ceza davası sona ermekle birlikte çek alacağı ortadan kalkmadığından, hamilin kambiyo takibi devam etmiş; M.D. kalan bedeli faiziyle birlikte taksitlendirmek için hamille ayrıca bir protokol imzalamıştır.
Karşılıksız çekte hapis cezası kalktı mı?
Hüküm olarak doğrudan hapis cezası verilmez; adli para cezası verilir. Ancak bu ceza ödenmezse kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneği uygulanmadan doğrudan hapse çevrilir. Bu nedenle uygulamada hapis riski devam etmektedir.
Çek bedelini ödersem dava düşer mi?
Karşılıksız kalan bedel, ibraz tarihinden itibaren işleyen ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse dava düşer; hüküm kesinleşmişse bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır. Hamilin şikâyetten vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur.
Şirket çeki karşılıksız çıkarsa kim yargılanır?
Şirketin mali işlerinden sorumlu olarak görevlendirilmiş yönetim kurulu üyesi; böyle bir görevlendirme yoksa yönetim kurulunu oluşturan gerçek kişiler yargılanır. Şirket yetkililerinde sonradan yaşanan değişiklik, şirketin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Çeki vadesinden önce bankaya götürürsem ne olur?
31 Aralık 2028'e kadar düzenleme tarihinden önce yapılan ibraz geçersizdir. Bu ibraz üzerine yapılan karşılıksızdır işlemi ceza şikâyetine de hukuki takibe de dayanak olamaz; çekin vadesinde yeniden ibraz edilmesi gerekir.
Şikâyet süresini altı ay sanmak: Süre, öğrenmeden itibaren üç aydır; kaçırılması şikâyet hakkını düşürür.
Çeki vadesinden önce ibraz etmek: Geçersiz ibraz, hamilin hem ceza hem de takip imkânını kaybetmesine yol açabilir.
Faizi hesaba katmadan ödeme yapmak: Etkin pişmanlık için çek bedelinin faiziyle birlikte tamamen ödenmesi gerekir; eksik ödeme davayı düşürmez.
Ceza davasını tahsil yolu sanmak: Ceza davası hamile para kazandırmaz; çek alacağı için ayrıca kambiyo takibi yapılmalıdır.
Yasak varken çek kullanmak: Yasağa rağmen çek düzenlemek, hapis cezası gerektiren ayrı bir suç oluşturur.
Karşılıksız çek uyuşmazlıkları, kısa şikâyet süresi, ödenmeyen cezanın hapse dönüşmesi ve ticari itibarı doğrudan etkileyen çek yasağı nedeniyle hem keşideci hem de hamil için hızlı ve doğru hareket etmeyi gerektirir. Keşideci açısından süre ve usul savunmaları ile etkin pişmanlık imkânı, hamil açısından ise şikâyetin süresinde yapılması ve kambiyo takibinin eş zamanlı yürütülmesi sonucu belirleyen noktalardır. Küheylan Hukuk Bürosu, icra ceza mahkemesindeki yargılamadan çek yasağının kaldırılmasına, hamil adına şikâyet ve kambiyo takibinin birlikte planlanmasından ödeme protokollerinin hazırlanmasına kadar çek uyuşmazlıklarının her iki tarafında da sürecin hukuki güvenceyle yürütülmesini sağlamaktadır.
Önemli Yasal Uyarı: Bu rehberde yer alan hukuki açıklamalar, tablolar ve örnek olay Küheylan Hukuk Bürosu tarafından 2026 yılı itibarıyla yürürlükte bulunan mevzuat ve yargı kararları esas alınarak genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Bankacılık ve finans uyuşmazlıklarında sözleşme hükümleri, bildirim tarihleri ve süreler sonucu doğrudan belirlediğinden, her somut olayın bir avukat tarafından ayrıca değerlendirilmesi tavsiye olunur. © 2026 Küheylan Hukuk Bürosu. Tüm Hakları Saklıdır.
KÜHEYLAN HUKUK