KÜHEYLAN HUKUK
Patent ve Faydalı Model: Buluş Nasıl Korunur, Başvuru Süreci ve Aralarındaki Farklar 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında patentlenebilirlik şartları, faydalı model seçeneği, TÜRKPATENT inceleme aşamaları, çalışan buluşları ve tecavüze karşı korunma Bu rehber, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ve TÜRKPATENT uygulaması esas alınarak 2026 itibarıyla güncellenmiştir.
Bir buluşun ticari değeri, büyük ölçüde başkalarının onu kullanmasını engelleyebilme gücüne bağlıdır. Bu güç patent veya faydalı model belgesiyle elde edilir; ancak buluşun başvurudan önce kamuya açıklanması, korumanın kaybedilmesinin en yaygın sebebidir. Patent yirmi yıl, faydalı model on yıl koruma sağlar; faydalı modelde buluş basamağı aranmaz ve süreç daha hızlıdır. Bu rehberde patentlenebilirlik şartları, patent ile faydalı model arasında seçim yapılırken dikkate alınacak ölçütler, araştırma ve inceleme raporlarına dayanan TÜRKPATENT süreci, on iki aylık hoşgörü süresi, rüçhan hakkı, çalışanların yaptığı buluşlar ve patent hakkına tecavüz hâlinde başvurulacak yollar açıklanmaktadır.
1. Hangi Buluşlar Patentle Korunabilir?
Teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir (SMK m.82/1). Yenilik, buluşun başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı, sözlü, kullanım veya başka bir yolla kamuya erişilebilir hâle gelmemiş olmasıdır (m.83/1-2). Buluş basamağı, buluşun ilgili teknik alandaki uzmana göre tekniğin bilinen durumundan aşikâr biçimde çıkarılamamasıdır (m.83/4). Tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilen veya kullanılabilen buluş sanayiye uygulanabilir kabul edilir (m.83/6).
Keşifler, bilimsel teoriler, matematiksel yöntemler, iş yöntemleri, bilgisayar programları, estetik ürünler ve bilginin sunumu kendi başına buluş sayılmaz (m.82/2). Bununla birlikte bir bilgisayar programının teknik bir problemi teknik araçlarla çözen bir sistemin parçası olduğu durumlarda, korumanın konusu programın kendisi değil bu teknik çözüm olabilir. Tedavi ve cerrahi yöntemler, bitki çeşitleri ve hayvan ırkları gibi konulara ise patent verilmez (m.82/3).
Türkiye'de patent başvuruları istikrarlı biçimde artmaktadır. TÜRKPATENT verilerine göre 2025 yılında 11.394 yerli patent ve 3.927 yerli faydalı model başvurusu yapılmıştır.
2. Patent mi, Faydalı Model mi?
Faydalı model, yeni olan ve sanayiye uygulanabilen buluşları korur; buluş basamağı şartı aranmaz (SMK m.142/1). Bu nedenle teknik ilerlemesi sınırlı ancak ticari değeri yüksek ürün geliştirmeleri için uygun bir araçtır. Buna karşılık kimyasal ve biyolojik maddeler, eczacılıkla ilgili buluşlar, biyoteknolojik buluşlar ve usuller faydalı modelle korunamaz (m.142/3).
Koruma şartları Yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik Yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik
Koruma süresi Başvurudan itibaren 20 yıl (uzatılamaz) Başvurudan itibaren 10 yıl (uzatılamaz)
İnceleme Araştırma raporu ve esasa ilişkin inceleme Araştırma raporu; ayrıca inceleme raporu yok
Verilmeden sonra itiraz Yayımdan itibaren 6 ay içinde üçüncü kişiler itiraz edebilir İtiraz yolu yok; yalnızca hükümsüzlük davası
Aynı kişiye aynı buluş için aynı koruma kapsamıyla hem patent hem faydalı model verilmez (SMK m.145/2). Başvuru aşamasında patent başvurusunun faydalı model başvurusuna ya da tersine dönüştürülmesi ise mümkündür (m.104). Bu imkân, araştırma raporunda buluş basamağı yönünden olumsuz bulgular çıktığında korumanın tamamen kaybedilmesini önler.
Buluşun fuarda sergilenmesi, yatırımcıya gizlilik sözleşmesi olmadan sunulması, akademik yayında açıklanması veya satışa çıkarılması yeniliği ortadan kaldırabilir. Kanun bu riski sınırlı bir hoşgörü süresiyle yumuşatır: Açıklama buluşu yapan tarafından ya da ondan bilgi edinen üçüncü kişi tarafından başvuru tarihinden önceki on iki ay içinde yapılmışsa, patent veya faydalı model verilmesine engel olmaz (SMK m.84). Ancak bu hükme dayanan taraf şartların gerçekleştiğini ispatla yükümlüdür ve pek çok yabancı ülke hukuku bu kadar geniş bir hoşgörü tanımaz. Bu nedenle en güvenli yol, açıklamadan önce başvuru yapılmasıdır.
Türkiye'de veya Paris Sözleşmesi'ne taraf bir ülkede yapılan ilk başvurudan itibaren on iki ay içinde, aynı buluş için diğer ülkelerde rüçhan hakkı talep edilerek başvuru yapılabilir (m.93/1). Uluslararası koruma için Patent İşbirliği Antlaşması (PCT) ve Avrupa Patent Sözleşmesi yolları da kullanılabilir.
Başvuru ve başvuru tarihinin kesinleşmesi Talep, kimlik bilgileri ve tarifnamenin verildiği tarih SMK m.90/3
Başvurunun yayımı Başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren 18 ay (erken yayım istenebilir) SMK m.97/1
İnceleme bildirimlerine cevap Her bildirimden itibaren 3 ay (en fazla 3 bildirim) SMK m.98/3-4
Başvurunun yayımından itibaren başvuru sahibine geçici koruma tanınır; buluşu izinsiz kullanan kişi başvurudan haberdar edilmişse koruma yayımdan önce de ileri sürülebilir (SMK m.97/4-5). Patentin korunması için başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sonundan başlayarak her yıl yıllık ücret ödenmesi gerekir (m.101/2). Yıllık ücretin süresinde ödenmemesi patent hakkının sona ermesine yol açar (m.140/1-c).
Koruma kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler istemlerin yorumunda kullanılır (m.89/1). İstemlerde belirtilen unsurla aynı işlevi aynı şekilde görüp aynı sonucu doğuran eşdeğer unsurlar da koruma kapsamında değerlendirilir (m.89/5). Bu nedenle istemlerin yazımı, patentin ticari değerini doğrudan belirleyen teknik ve hukuki bir iştir.
Çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş hizmet buluşudur; bunun dışındaki buluşlar serbest buluştur (SMK m.113). Çalışan hizmet buluşunu yazılı olarak ve gecikmeksizin işverene bildirmekle yükümlüdür (m.114). İşveren tam hak talebinde bulunursa buluş üzerindeki haklar işverene geçer ve çalışan uygun bir bedel talep edebilir (m.115). Bu hükümler çalışan aleyhine sözleşmeyle değiştirilemez (m.117). Ar-Ge yürüten şirketlerde bildirim, değerlendirme ve bedel süreçlerini düzenleyen bir iç politika, sonradan doğabilecek uyuşmazlıkları önemli ölçüde azaltır.
Patent sahibinin izni olmaksızın buluş konusu ürünün üretilmesi, satılması, ithal edilmesi, patentli usulün kullanılması veya bu usulle doğrudan elde edilen ürünlerin ticarete konu edilmesi tecavüzdür (SMK m.141/1). Usul patentlerinde mahkeme, aynı ürünü elde etme usulünün farklı olduğunu ispat etmesini davalıdan isteyebilir (m.141/2). Hak sahibi; tespit, durdurma, el koyma ve tazminat taleplerini ileri sürebilir ve ihtiyati tedbir isteyebilir (m.149, m.159).
Marka hakkından farklı olarak SMK, patent ve faydalı model hakkına tecavüz için cezai bir yaptırım öngörmez; koruma hukuk yoluyla sağlanır. Davalı ise patentin hükümsüzlüğünü dava yoluyla ileri sürebilir (m.138) veya başvuru tarihinden önce buluşu iyi niyetle kullanmaya başladığını ya da ciddi hazırlıklar yaptığını ispat ederek önceki kullanım hakkına dayanabilir (m.87). Patentini kullanmayan patent sahibine karşı, belirli sürelerin geçmesinden sonra zorunlu lisans talep edilebilir (m.130).
Konya'da tarım makineleri üreten bir şirket, geliştirdiği yeni bir tohum ekme mekanizmasını Mart 2026'da bir uluslararası tarım fuarında sergilemiş ve broşürlerini dağıtmıştır. Patent başvurusu yapılmamıştır. Eylül 2026'da şirket, rakip bir firmanın benzer bir mekanizmayla üretime başladığını öğrenmiştir.
Fuarda sergileme, buluşu kamuya açıklamıştır. Ancak açıklama buluşu yapan şirket tarafından ve on iki aydan kısa süre önce yapıldığından, şirket Mart 2027'ye kadar başvuru yaparsa bu açıklama yeniliği ortadan kaldırmaz (SMK m.84). Fuar katılım belgeleri ve broşürler, hem hoşgörü süresinin hem de ilk açıklamanın şirkete ait olduğunun ispatında kullanılmalıdır. Başvuru derhâl yapılmalı ve buluş basamağı tartışmalıysa faydalı model seçeneği değerlendirilmelidir. Başvurunun yayımından sonra rakip firmaya bildirim yapılması, geçici korumanın yayımdan önceki döneme de uygulanabilmesini sağlar (m.97/5). Yurt dışı pazarlar hedefleniyorsa, birçok ülkede bu tür bir hoşgörü süresi bulunmadığı ve fuar açıklamasının o ülkelerde korumayı engelleyebileceği dikkate alınmalıdır.
Yazılımımı patentleyebilir miyim?
Bilgisayar programları kendi başına buluş sayılmaz (SMK m.82/2-c). Ancak yazılımla gerçekleştirilen ve teknik bir problemi teknik araçlarla çözen sistem veya yöntemler, şartları taşıyorsa korunabilir. Kaynak kodun kendisi ise telif hakkıyla korunur.
Patent ne kadar sürede alınır?
Süre; araştırma ve inceleme talebinin ne zaman yapıldığına, inceleme bildirimlerinin sayısına ve itiraz olup olmadığına göre değişir. Araştırma ve inceleme aşamaları birden fazla yıl sürebilir. Faydalı modelde inceleme raporu aşaması bulunmadığından süreç daha kısadır.
Türkiye'de aldığım patent yurt dışında da korur mu?
Hayır. Patent ülkeseldir. Yurt dışı koruma için rüçhan süresi içinde ilgili ülkelere, PCT veya Avrupa Patent Ofisi yoluyla başvuru yapılması gerekir.
Patent başvurusu yaptıktan sonra ürünü satabilir miyim?
Evet. Başvuru tarihi kesinleştikten sonra yapılan açıklamalar yeniliği etkilemez. Ürün üzerinde başvurunun bulunduğunun belirtilmesi, olası taklitçilerin haberdar edilmesi bakımından da yararlıdır.
Rakibim benzer bir ürün için faydalı model aldı. Ne yapabilirim?
Faydalı modele karşı TÜRKPATENT önünde itiraz yolu bulunmadığından, yenilik veya hak sahipliği gerekçesiyle mahkemede hükümsüzlük davası açılmalıdır (SMK m.144). Buluş, hükümsüzlüğü isteyen tarafın ürününden alınmışsa hak sahipliğine ilişkin hükümler de değerlendirilir (m.109-111).
Başvurudan önce buluşu açıklamak: Fuar, sunum veya yayın yoluyla yapılan açıklama, hoşgörü süresi dışında kalırsa korumayı tamamen ortadan kaldırır.
Araştırma ve inceleme sürelerini kaçırmak: Süresinde talep edilmeyen araştırma veya inceleme, başvurunun geri çekilmiş sayılmasına yol açar.
İstemleri dar veya belirsiz yazmak: Koruma kapsamı istemlerle belirlenir; zayıf istemler, rakiplerin küçük değişikliklerle patenti aşmasına imkân tanır.
Yıllık ücretleri takip etmemek: Yıllık ücretin ödenmemesi patent hakkını sona erdirir.
Çalışan buluşlarını kayıt altına almamak: Bildirim ve hak talebi süreçleri işletilmezse hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanabilir.
Buluşların korunmasında başarı, büyük ölçüde başvurudan önce verilen kararlara bağlıdır: buluşun gizli tutulması, patent ile faydalı model arasında doğru seçimin yapılması ve istemlerin ticari hedeflere göre kurgulanması. Başvurudan sonra ise araştırma, inceleme ve yıllık ücret sürelerinin takibi hakkın ayakta kalmasını sağlar.
Küheylan Hukuk Bürosu; buluş sahipleri, Ar-Ge birimleri ve teknoloji şirketlerine patent ve faydalı model stratejisi, gizlilik ve Ar-Ge sözleşmeleri, çalışan buluşlarına ilişkin iç düzenlemeler ile patent tecavüzü, hükümsüzlük ve zorunlu lisans uyuşmazlıklarında patent vekilleriyle koordineli hukuki destek sunmaktadır.
Önemli Yasal Uyarı: Bu rehber, Küheylan Hukuk Bürosu tarafından genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki mütalaa niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı içtihatları değişkenlik gösterebileceğinden, somut uyuşmazlıklarda karar vermeden önce dosyaya özgü hukuki değerlendirme yapılması gerekir. Örnek olaylardaki kişi adları ve rakamlar temsilîdir.
KÜHEYLAN HUKUK